Kijken en zien

Een paar weken geleden werd op een kinderdagcentrum aan mij de vraag gesteld: wat ziet Nourlaila eigenlijk en op welke manier/in welke houding is kijken voor haar het makkelijkst? Op zich een logische vraag aan iemand die bij Visio (een instelling voor blinden en slechtzienden) werkt, en je mag verwachten dat daar een antwoord op mogelijk is. Maar in dit geval was een onderliggende, meer fundamentele vraag zinvol om eerst onder ogen te zien: wat is kijken, en wat is zien?
Als iemand kijkt, dat wil zeggen zijn blik richt op een voorwerp, gaan we er dan ook van uit dat er iets wordt gezien? Als iemand ons niet kan vertellen dat hij iets ziet (onderscheiden), en wat hij dan precies ziet (herkennen), hoe kun je dan weten wat er binnenkomt?  Bovendien zijn kijken en zien twee aparte functies. Als je kijkt (=je blik richt) naar het gezicht van je moeder, betekent dit nog niet dat je haar gezicht ook ziet (=herkent) als het gezicht van je moeder. Herkenning kan immers ook gebeuren door en bepaald luchtje dat je moeder altijd op heeft, of door haar stem.
Terug naar Nourlaila, een meisje van 4 jaar. Een prachtige bos met donkere krullen, een knap gezichtje met donkere ogen die regelmatig heen en weer bewegen. Nourlaila reageert op stemgeluid, ze geniet van de aandacht van haar moeder en inmiddels ook wel van vertrouwde andere personen die dicht genoeg bij haar komen. Sinds kort kan ze met haar hand gericht een knop indrukken, waardoor ze zelf actief een geluid kan maken. Fantastisch om te zien!
Haar ogen richt ze soms kort op een voorwerp. Als je een knuffel voor haar ogen beweegt, dan volgt ze min of meer de knuffel met wat schokkerige bewegingen, haar blik lijkt de knuffel af en toe weer even op te zoeken. Maar als je de knuffel stilhoudt, bewegen haar ogen ook heen en weer.
Als ik op het dagcentrum kom, hebben ze de computer voor ons klaar gezet. Nourlaila kan met een knop een programma starten waarbij zwart/wit beelden over het scherm bewegen met een geluidje erbij. Ze lijkt het leuk te vinden, ze richt soms haar blik op het scherm, en drukt (met hulp) de knop in. Als we het geluid uitzetten, neemt haar aandacht af. Op moment dat we het geluid weer aanzetten leeft haar gezichtje op en lijkt ze haar blik meer op het scherm te richten.
Gaat het hier om kijken, om zien of toch vooral om luisteren?

Nourlaila is op Visio onderzocht. Moeder vertelde tijdens dit onderzoek dat zij het idee heeft dat Nourlaila thuis regelmatig kort kijkt naar moeder’s gezicht. En dat zij ook haar vader herkent als hij stil in de deuropening staat.
Op de groep zien ze dat Nourlaila soms kort haar blik richt op mensen. En achter de computer zie ik ook af en toe kort haar blik gericht op de voorwerpen die over het scherm heen en weer gaan. Het onderzoek naar haar visuele functies levert geen feiten op over wel of niet kunnen zien. De observaties in de praktijk (thuis, op het dagcentrum) bevestigen het vermoeden van korte kijkmomenten.
De vraag die over blijft is of ze ook herkent wat ze ziet. Zo lang we dat niet zeker weten blijft het zinvol om haar bijvoorbeeld naar je gezicht te laten kijken. Wellicht zal ze op een gegeven moment ook gaan herkennen dat jij het bent die bij haar is.